Jeszcze do niedawna moment śmierci definiowano, jako ustanie bicia serca i oddychania. Obecnie medycyna uznaje również kryteria neurologiczne, takie jak nieodwracalna utrata wszystkich funkcji mózgu. Coraz więcej badań wskazuje jednak, że ani nauka, ani społeczeństwo nie mają jednej, spójnej odpowiedzi na pytanie, kiedy człowiek umiera. „Pozwólmy zatem ludziom wybrać kryteria, według których chcieliby być uznani za zmarłych” - argumentuje dr Vilius Dranseika z Uniwersytetu Jagiellońskiego.
Jeszcze w połowie XX wieku za moment śmierć uznano ten, kiedy następuje zatrzymanie krążenia i oddechu. Sytuacja zmieniła się w 1968 roku, gdy komisja medyczna Uniwersytetu Harvarda zaproponowała nowe kryterium: śmierć mózgową. Oznacza ona nieodwracalne ustanie wszystkich funkcji mózgu. Dziś jest to standard stosowany na całym świecie.
Problem polega na tym, że to kryterium nie ma jednoznacznego uzasadnienia filozoficznego. Dlaczego właśnie mózg, a nie serce czy świadomość, ma decydować o tym, czy ktoś żyje? W odpowiedzi na to pytanie powstało wiele konkurencyjnych kryteriów.
Niektórzy badacze twierdzą, że człowiek umiera, gdy przestaje funkcjonować jako biologiczny organizm. Inni uważają, że kluczowa jest utrata świadomości, czyli moment, w którym człowiek przestaje być osobą zdolną do myślenia i odczuwania. Jeszcze inni proponują podejście normatywne: śmierć to moment, w którym jednostka traci swój status moralny i społeczny.
Każde z tych ujęć prowadzi do innych wniosków w praktyce medycznej - na przykład w kwestii odłączania aparatury podtrzymującej życie czy pobierania narządów do przeszczepów.
Dr Vilius Dranseika z Interdyscyplinarnego Centrum Etyki na Wydziale Filozoficznym Uniwersytetu Jagiellońskiego i dr Ivars Neiders z Uniwersytetu Łotwy na łamach pisma The Journal of Medicine and Philosophy pokazują, że problem nie wynika tylko z różnic między ekspertami. Równie ważne są przekonania zwykłych ludzi.
“Badania empiryczne wskazują, że społeczeństwo nie ma jednej, spójnej intuicji dotyczącej śmierci. Jedni uznają, że człowiek żyje, dopóki bije jego serce. Inni, że decydująca jest świadomość. Jeszcze inni dopuszczają oba te sposoby myślenia jednocześnie” - opisuje dr Vilius Dranseika.
To zjawisko autorzy nazywają „pluralizmem psychologicznym”. Oznacza ono, że istnieje wiele różnych sposobów rozumienia śmierci i nie da się ich sprowadzić do jednego wspólnego mianownika. Co więcej, badania pokazują, że pluralizm ten występuje nie tylko między ludźmi, ale także w obrębie jednej osoby. W zależności od sytuacji możemy posługiwać się różnymi pojęciami śmierci.
Aby lepiej zrozumieć, jak ludzie postrzegają śmierć, badacze przeprowadzili eksperymenty z udziałem blisko tysiąca uczestników. Opisywano im sytuację osoby, która w wyniku wypadku utraciła bezpowrotnie świadomość, ale nadal oddycha, a jej serce wciąż bije.
Większość uczestników pytanych o stan tej osoby nie wybierała jednoznacznej odpowiedzi „żyje” lub „nie żyje”. Zamiast tego wskazywali, że w pewnym sensie taka osoba jest martwa, a w innym - nadal żyje.
W ich wypowiedziach pojawiały się sformułowania takie jak „biologicznie żywy, ale nieżyjący już jako osoba”. To pokazuje, że potoczny sposób myślenia o śmierci, jest bardziej złożony niż sugerują oficjalne definicje.
Jeszcze ciekawsze wyniki przyniósł eksperyment, w którym badani musieli rozróżnić dwa pytania: czy dana osoba „naprawdę” nie żyje oraz czy powinna zostać uznana za zmarłą. Okazało się, że wiele osób uważało, iż ktoś może być biologicznie żywy, ale mimo tego powinien zostać uznany za zmarłego.
To sugeruje, że nasze myślenie o śmierci nie opiera się wyłącznie na faktach biologicznych. Dużą rolę odgrywają wartości - na przykład podejście do życia bez świadomości. “Badania pokazują, że dla wielu ludzi to właśnie wartości i preferencje kształtują ich rozumienie śmierci” - zauważa dr Vilius Dranseika.
W obliczu tych rozbieżności autorzy proponują tzw. politykę pluralistyczną. Zakłada ona, że nie istnieje jedno uniwersalne kryterium śmierci, które byłoby właściwe dla wszystkich.
Zamiast tego każda osoba powinna mieć prawo zdecydować, według jakiego kryterium będzie uznana za zmarłą. Do wyboru mogłyby być m.in.: kryterium krążeniowo-oddechowe (zatrzymanie serca i oddechu), kryterium śmierci mózgowej, kryterium nieodwracalnej utraty świadomości. W sytuacjach, gdy ktoś nie wyrazi swojej woli, stosowane byłoby domyślne kryterium – na przykład obecnie obowiązujące kryterium neurologiczne.
Taka propozycja może budzić wątpliwości. Czy nie wprowadzi chaosu w medycynie i prawie? Autorzy przyznają, że wdrożenie takiego systemu wymagałoby dalszych dyskusji i rozwiązań praktycznych.
“Podobne problemy już jednak istnieją - na przykład konflikty między rodzinami a lekarzami w sprawie uznania śmierci mózgowej. Polityka pluralistyczna mogłaby je częściowo ograniczyć, dając większy szacunek dla indywidualnych przekonań” - ocenia dr Vilius Dranseika.
Tekst: Ewelina Krajczyńska-Wujec/PAP Nauka w Polsce