Kto powinien dostać szczepionkę jako pierwszy: ten, kto ma przed sobą więcej lat życia, czy ktoś starszy, kto w razie zakażenia może nie przeżyć najbliższych tygodni? Poprawienie sytuacji kogoś, kto znajduje się w gorszym położeniu wyjściowym, jest powszechnie uznawane za moralnie bardziej wartościowe, niż porównywalna poprawa sytuacji osoby w lepszym położeniu, problem polega jednak na tym, że zdefiniować „gorsze położenie” można na wiele różnych sposobów - pisze prof. Tomasz Żuradzki z Uniwersytetu Jagiellońskiego.
W czasie pandemii COVID-19 wiele państw musiało podejmować trudne decyzje dotyczące tego, komu w pierwszej kolejności przydzielić ograniczone zasoby medyczne, jakim były szczepionki. Na pierwszy rzut oka mogłoby się wydawać, że najbardziej racjonalne jest kierowanie się maksymalizacją efektów, na przykład ratowanie jak największej liczby istnień lub lat życia. W praktyce cele te mogą się jednak rozchodzić: priorytetyzowanie osób starszych może niekiedy sprzyjać maksymalizacji liczby uratowanych istnień, natomiast preferowanie młodszych może zwiększać łączną liczbę uratowanych lat życia w danej populacji. W przypadku COVID-19 wiele krajów zdecydowało się chronić przede wszystkim osoby starsze, czyli te najbardziej narażone na śmierć z powodu wirusa.
Dr hab. Tomasz Żuradzki, prof. UJ, kierownik Interdyscyplinarnego Centrum Etyki na Wydziale Filozoficznym Uniwersytetu Jagiellońskiego w publikacji na łamach pisma Medicine, Health Care and Philosophy proponuje spojrzeć na ten problem przez pryzmat wersji teorii sprawiedliwości dystrybucyjnej, zwanej priorytaryzmem. Jej podstawowa zasada wydaje się dość prosta: pomaganie ludziom ma tym większą wartość moralną, im w gorszej sytuacji życiowej się oni znajdują.
Trudność polega jednak na ustaleniu, co to właściwie znaczy „być w gorszej sytuacji”. W klasycznych ujęciach rozpatruje się najczęściej całe życie jednostki - liczy się ogólny poziom dobrostanu, jaki ktoś osiąga od urodzenia do śmierci. Inne podejścia koncentrują się na określonych momentach, na przykład na aktualnym stanie zdrowia lub na tym, ile ktoś już przeżył.
Prof. Tomasz Żuradzki proponuje skupić się na szansach przeżycia. W jego ujęciu to właśnie prawdopodobieństwo przetrwania w najbliższym czasie staje się jednym z możliwych wyznaczników tego, kto jest „najgorzej sytuowany”.
“Aby uchwycić tę ideę, można wyobrazić sobie dwie osoby: jedną, która ma stosunkowo wysokie szanse przeżycia i drugą, której sytuacja jest znacznie bardziej niepewna. Jeśli interwencja medyczna może poprawić szanse przeżycia o podobną liczbę punktów procentowych, to według proponowanego podejścia większe znaczenie moralne ma pomoc tej drugiej osobie. Wynika to z przekonania, że poprawa sytuacji kogoś, kto znajduje się w gorszym położeniu wyjściowym, „liczy się bardziej” niż porównywalna poprawa u kogoś w lepszym położeniu” - tłumaczy prof. Żuradzki.
Takie ujęcie pozwala lepiej zrozumieć decyzje podejmowane w trakcie pandemii. Oprócz pytania o to, co maksymalizować (liczbę uratowanych istnień czy łączną liczbę lat życia), pojawia się dodatkowy wymiar związany z indywidualną szansą przeżycia. W ujęciu odwołującym się do szans przeżycia kluczowe znaczenie ma to, jak wysokie jest ryzyko śmierci w danej sytuacji. Z tej perspektywy osoba starsza, która po zakażeniu — w przypadku COVID-19 w roku 2021 — ma znacznie mniejsze szanse przeżycia, znajduje się w gorszym położeniu niż osoba młodsza. Dlatego poprawa jej rokowań — nawet o tę samą liczbę punktów procentowych — ma większą wagę moralną. Jeśli więc przyjmiemy, że to właśnie najniższe szanse przeżycia w razie zakażenia wyznaczają moralny priorytet, wówczas decyzja o szczepieniu starszych staje się uzasadniona.
Z tym zagadnieniem wiąże się jeszcze głębsza kwestia: czym właściwie jest prawdopodobieństwo przetrwania w kontekście medycznym. Czy jest to realna cecha konkretnej osoby – wynik jej biologii i stanu zdrowia, czy raczej statystyczna właściwość grupy, do której ta osoba należy? W praktyce medycyna opiera się głównie na danych populacyjnych, takich jak odsetek zgonów w danej grupie wiekowej. Jednak etyczne rozważania i decyzje kliniczne często wymagają myślenia o pojedynczych osobach i ich indywidualnej sytuacji. Widoczna staje się więc różnica między populacyjnym a jednostkowym rozumieniem ryzyka zachorowania czy śmierci.
“To prowadzi do tzw. problemu klasy odniesienia: każda osoba należy jednocześnie do wielu grup: wiekowych, zdrowotnych, społecznych, a każda z nich może wiązać się z innym oszacowaniem ryzyka. Wybór tego, która z tych klasyfikacji jest istotna przy ustaleniu indywidualnej szansy przeżycia, nie jest czysto naukowy, lecz ma charakter normatywny, czyli zależy od przyjętych wartości i założeń etycznych” - opisuje prof. Żuradzki.
W rezultacie proponowana koncepcja opierająca się na prawdopodobieństwie przetrwania pozwala uchwycić ważny aspekt rzeczywistych decyzji w ochronie zdrowia. Często nie dążą one wyłącznie do maksymalizacji łącznych korzyści (np. ocalenia jak największej liczby lat życia w danej populacji), lecz starają się szczególnie chronić tych, którzy znajdują się w najbardziej niekorzystnej sytuacji.
Jednocześnie zastosowanie tej koncepcji wymaga wcześniejszych rozstrzygnięć dotyczących tego, jak rozumieć ryzyko, jak dzielić populację i jak interpretować prawdopodobieństwa.
Badania prof. Żuradzkiego zostały sfinansowane przez European Research Council (ERC) w ramach projektu BIOUNCERTAINTY (805498) prowadzonego w Interdyscyplinarnym Centrum Etyki UJ.
Tekst: Ewelina Krajczyńska-Wujec/PAP Nauka w Polsce